"เอกายโน อยํ ภิกฺขเว มคฺโค, สตฺตานํ วิสุทธิยา"หนทางนี้เป็นที่ไปอันเอก ภิกษุทั้งหลาย เพื่อความบริสุทธิ์ของเหล่าสัตว์...
เนื้อหาธรรมกถานี้มุ่งอรรถาธิบายการเดินทางของจิตวิญญาณ จากจุดเริ่มต้นที่อาศัย "อัตตา" เป็นเรือนแพ ดำเนินผ่านการแยกรูปนามจนเห็นแจ้งใน "สุญญตา" และนำไปสู่บรมสุขคือ "นิพพาน" ตลอดจนศิลปะแห่งการสลัดคืนทั้งอัตตาและสุญญตาคืนสู่ธรรมชาติ โดยแสดงออกทั้งในแง่ นิปปริยาย และ อเนกปริยาย ตามรอยบาทพระพุทธองค์และข้อวัตรปฏิปทาแห่งสายกรรมฐานที่บริสุทธิ์
ในเบื้องต้น การจะก้าวข้ามวัฏสงสารต้องอาศัย "สมมติ" เป็นบาทฐาน:
ในหลาย นัย การมีตนเป็นที่พึ่ง คือความฉลาดในอุบาย (อุปายโกศล) ในการนำตนเองสร้างบารมี เจริญศีล สมาธิ ปัญญา เพื่อใช้ "อัตตา" เป็นพาหนะข้ามฝั่ง
เมื่อจิตเข้าถึง สัมมาสมาธิ อันมีเอกัคคตาจิตที่ตั้งมั่นโดยมีนิพพานเป็นอารมณ์ ผู้ปฏิบัติย่อมเจริญ มหาสติปัฏฐาน ๔ อย่างสมบูรณ์ จิตจะเริ่มกระบวนการ "แยกรูปนาม" ชำแหละขันธ์ ธาตุ และอายตนะ จนประจักษ์ความจริงตามพุทธพจน์:
"อตฺเตน วา อตฺตนิเยน วา"(ว่างเปล่า) จากความเป็นตน หรือจากสิ่งที่เนื่องด้วยตน
การแทงตลอดสุญญตา คือการละความยึดมั่นในสภาวะทั้งปวง ดังที่ตรัสแก่โมฆราชมาณพว่า:
"สูญฺญโต โลกํ อเวกฺขสฺสุ"จงพิจารณาเห็นโลกโดยความเป็นของว่างเปล่าเถิด
ผู้พิจารณาเห็นแจ้ง ย่อมเข้าสู่ประตูวิโมกข์ ๓ ประการ (อนิมิตตวิโมกข์, อัปปณิหิตวิโมกข์, สูญญตวิโมกข์) และทรงตัวอยู่ใน สูญญตาวิหาร (การอยู่ด้วยความว่าง)
เกร็ดความรู้: แม้แนวคิด มัธยมิกวาที ของนาครชุน จะพัฒนาขึ้นในภายหลัง แต่แก่นแท้ก็เพื่อชี้ให้เห็นสภาวะแห่งความว่าง (สุญญตา) การอิงอาศัยกันเกิด (ปฏิจจสมุปบาท) และการไม่ยึดติด ซึ่งสอดคล้องกับหัวใจของการละอัตตาในทางธรรม
เมื่อจิตสงบระงับ เจริญ อุปสมานุสสติ จิตจะเข้าสู่สภาวะสูงสุด:
ที่สุดแห่งการปฏิบัติ ไม่ใช่เพียงการทำลายอัตตาเพื่อเข้าครอบครองความว่าง แต่เป็นการ "สลัดคืน" สิ่งทั้งปวง การเห็นแจ้งสุญญตาในสุญญตา คือการรู้ว่าแม้ความว่างก็มิใช่สิ่งที่จะยึดถือเอาเป็นเจ้าของ ผู้ปฏิบัติปัญญาอันบริสุทธิ์ ย่อมเบื่อหน่ายอัตตา ละความยึดมั่นในสุญญตา และปล่อยวางทั้งสองสิ่งกลับคืนสู่ธรรมชาติโดยสมบูรณ์ นำไปสู่วิมุตติธรรมที่บริสุทธิ์ หมดจด ไร้สมมติบัญญัติอย่างแท้จริง เป็นธรรมอันประเสริฐโดยนิปปริยาย.