🎧 แนะนำให้เปิดดนตรีบรรเลงไทย (เช่น ผลงานของ Fino the Ranad หรือ วงคุณพระช่วย) คลอเบาๆ เพื่อความผ่อนคลายขณะอ่านครับ
ในยุคปัจจุบันที่วิทยาศาสตร์ (Science) และเทคโนโลยี (Technology) ก้าวหน้าไปอย่างไม่หยุดยั้ง โดยเฉพาะการเข้ามามีบทบาทของปัญญาประดิษฐ์ (Artificial Intelligence - AI) มนุษย์เราได้รับความสะดวกสบายอย่างที่ไม่เคยมีมาก่อน เราสามารถเข้าถึงข้อมูลมหาศาล สั่งการระบบต่างๆ และให้เทคโนโลยีตัดสินใจแทนในหลายแง่มุมของชีวิต ความก้าวหน้าเหล่านี้จัดเป็น อายโกศล (ความฉลาดรู้ในความเจริญ) ที่ช่วยยกระดับคุณภาพชีวิตทางกายภาพให้ดีขึ้นอย่างปฏิเสธไม่ได้
แต่ในอีก นัย หนึ่ง หากเราพึ่งพิงความสะดวกสบายเหล่านี้จนละเลยการพัฒนาจิตใจ ละทิ้งคุณงามความดี และสูญเสียความเห็นอกเห็นใจ (Empathy) ซึ่งเป็นรากฐานของความเป็นมนุษย์ สิ่งที่ดูเหมือนจะเป็นความเจริญ อาจกลายเป็น อปายโกศล (ความรู้เท่าทันในความเสื่อม) ที่เรามักมองข้าม การหลงระเริงในวัตถุจนลืมแก่นแท้ทางศีลธรรมนี้เอง ที่ชวนให้ระลึกถึงนิทานชาดกเรื่องหนึ่งแต่ครั้งพุทธกาล
ในมิตตวินทุกชาดก (หรือจตุทวารชาดก) ได้กล่าวถึงบุตรชายผู้เนรคุณชื่อ "มิตตวินทุกะ" ผู้ไม่ละอายต่อบาปและดื้อรั้น วันหนึ่งเขาปรารถนาจะออกเรือไปแสวงหาโชคลาภ มารดาผู้หวังดีได้พยายามห้ามปราม แต่เขากลับทุบตีทำร้ายมารดาแล้วหนีลงเรือไป ด้วยผลแห่งอกุศลกรรมและบาปหนักที่ทำร้ายผู้มีพระคุณ ทำให้เรือของเขาต้องพบกับภัยพิบัติและพลัดหลงไปในดินแดนต่างๆ
ในท้ายที่สุด วิบากกรรมได้นำพาเขาไปสู่นรกขุมหนึ่ง ณ ที่นั้น เขาได้พบกับสัตว์นรกที่กำลังถูก กงจักรกรด (Razor-edged discus) อันคมกริบลุกเป็นไฟ หมุนบดขยี้ศีรษะอย่างทุกข์ทรมาน แต่ด้วยความวิปลาสและอกุศลที่บังตา มิตตวินทุกะกลับมองเห็นกงจักรกรดนั้นเป็น ดอกบัวแก้ว (Lotus) อันงดงาม หลงผิดคิดว่าเป็นเครื่องประดับอันล้ำค่า (Mistaking a deadly weapon for a beautiful flower) เขาจึงเอ่ยปากขอและดึงกงจักรนั้นมาสวมไว้บนศีรษะของตนเองในที่สุด
เมื่อนำชาดกเรื่องนี้มาเทียบเคียงกับยุคสมัยที่ปัญญาประดิษฐ์ครองโลก เราจะเห็นภาพสะท้อนที่ชัดเจน การที่สังคมบางส่วนเชิดชูวิทยาศาสตร์เชิงวัตถุจนด่วนตัดสิน ดูแคลนภูมิปัญญาดั้งเดิม ตลอดจนหลักศีลธรรมอันบริสุทธิ์ ว่าเป็นความงมงาย ก็เปรียบเสมือนการที่มิตตวินทุกะเนรคุณต่อมารดาผู้เป็นรากฐานแห่งชีวิตของตนเอง เมื่อรากฐานทางใจถูกทำลาย มนุษย์ย่อมเคว้งคว้างและถูกความลุ่มหลงชักนำได้ง่าย
กงจักรกรดที่หมุนวนบดขยี้ศีรษะ เปรียบได้กับเทคโนโลยีที่ปราศจากการควบคุมทางจริยธรรม หากเราหลงใหลในภาพลักษณ์ที่สวยงาม สะดวกรวดเร็ว จนลืมพิจารณาถึงพิษภัยที่อาจบดขยี้ความสงบสุขทางจิตใจ หรือตัดทอนคุณค่าความเป็นมนุษย์ เราก็กำลังมีสภาพไม่ต่างจากมิตตวินทุกะ ที่เห็นกงจักรเป็นดอกบัว เห็นผิดเป็นชอบ เห็นสิ่งที่เป็นภัยว่าเป็นสิ่งประเสริฐ
เพื่อไม่ให้ตัวเราและสังคมต้องตกอยู่ในสภาวะสวมกงจักรกรด เราต้องอาศัย อุปายโกศล (ความฉลาดในอุบายแห่งการหลีกหนีความเสื่อมและไปสู่ความเจริญ) นั่นคือการเจริญสติให้อยู่ในสภาวะ "รู้สึกตัวทั่วพร้อม" อยู่เสมอ ฟังเสียงจิตใจของตนเองให้ถ่องแท้ ไม่ปล่อยให้สิ่งยั่วยุภายนอกเข้ามาครอบงำ
เราไม่จำเป็นต้องสุดโต่งถึงขั้นปฏิเสธความเจริญทางโลก แต่เราควรใช้สิ่งเหล่านี้ในฐานะ "เครื่องมือ" (Tools) อย่างผู้รู้เท่าทัน ให้วิทยาศาสตร์ดูแลความเจริญทางรูปธรรม และให้ศีลธรรมจรรยาดูแลความเจริญทางจิตวิญญาณ เมื่อใดที่เราประคองใจให้ตั้งมั่น มีสติเป็นเครื่องกั้น เราย่อมสามารถแยกแยะได้อย่างถ่องแท้ว่า สิ่งใดคือดอกบัวที่แท้จริง และสิ่งใดคือกงจักรที่ซ่อนรูปมา