การที่ทรงตรัสว่า จงมีตนเป็นเกาะและธรรมเป็นเกาะ แท้จริงแล้วคือการเจริญ สติปัฏฐาน ๔ (พิจารณาเห็นกาย เวทนา จิต ธรรม) เป็นจุดเริ่มต้นของการตั้งมั่นในมรรค เพื่อถอนความพอใจและไม่พอใจในโลกออกเสีย ✦ คำอธิบายเพิ่มเติม: การมีตนและธรรมเป็นที่พึ่งโดยนัยนี้ ไม่ใช่การยึดถือ "ตัวกูของกู" ว่าเป็นที่พึ่ง แต่เป็นการเอาสติเข้าไปตั้งไว้ในสภาวะธรรมปัจจุบัน ไม่ให้จิตหลงยึดติดสิ่งใดเป็นสรณะภายนอก ✦ การนำไปใช้จริง (Practical Application): ในชีวิตประจำวัน เมื่อเผชิญความทุกข์หรือความไม่แน่นอน ให้ดึงสติกลับมาอยู่กับลมหายใจ (กายานุปัสสนา) เป็นวิหารธรรม เพื่อไม่ให้จิตซัดส่ายไปหาที่พึ่งภายนอกที่ล้วนไม่เที่ยง

เมื่อผู้ปฏิบัติเจริญสติปัฏฐาน ย่อมพิจารณาเห็นธรรมอันเป็นเหตุเกิด (สมุทยธัมมานุปัสสี) และเหตุเสื่อม (วยธัมมานุปัสสี) สภาวะการเห็นความเกิดดับนี้เอง ที่จะเริ่มสลายความเห็นผิดว่ามีตัวตนที่เที่ยงแท้ ✦ คำอธิบายเพิ่มเติม: การเห็นธรรมอันเป็นเหตุเกิดและเหตุเสื่อมนี้ คือวิปัสสนาญาณเบื้องต้น เป็นการประจักษ์ชัดว่าไม่มีสิ่งใดเกิดขึ้นลอยๆ ทุกอย่างล้วนตกอยู่ภายใต้กฎไตรลักษณ์ (อนิจจัง ทุกขัง อนัตตา) ✦ การนำไปใช้จริง (Practical Application): เมื่อมีความโกรธหรือความกำหนัดเกิดขึ้น ให้เฝ้าสังเกตจุดเริ่มต้น (สมุทัย) การตั้งอยู่ และการดับไป (วยะ) ของอารมณ์นั้น โดยไม่เข้าไปแทรกแซงหรือยึดว่า "เราโกรธ" แต่เห็นเพียง "สภาวะโกรธกำลังเกิดและดับ"

"เย ธมฺมา เหตุปฺปภวา..." (ธรรมเหล่าใดเกิดแต่เหตุ พระตถาคตทรงแสดงเหตุแห่งธรรมเหล่านั้น และความดับแห่งธรรมเหล่านั้น พระมหาสมณะมีปกติ ตรัสอย่างนี้) ✦ คำอธิบายเพิ่มเติม: คาถานี้คือหัวใจของพระพุทธศาสนาที่ทำให้พระสารีบุตรบรรลุโสดาบัน เป็นการประกาศอริยสัจและปฏิจจสมุปบาทแบบย่อที่สุด ชี้ให้เห็นว่าทุกข์ทั้งปวงมีเหตุ (สมุทัย) และดับได้เมื่อเหตุดับ (นิโรธ) ✦ การนำไปใช้จริง (Practical Application): ใช้เป็นเครื่องเตือนสติในทุกสถานการณ์ว่า ปัญหาทุกอย่าง (ผล) ย่อมมีสาเหตุ (เหตุ) การจะแก้ปัญหาต้องแก้ที่เหตุปัจจัย ไม่ใช่การตีโพยตีพายหรืออ้อนวอนสิ่งศักดิ์สิทธิ์

การเห็นสิ่งต่าง ๆ เกิดขึ้นเพราะมีเหตุปัจจัย (สมุทยวาร) และดับไปเพราะเหตุปัจจัยดับ (นิโรธวาร) นี่คือการประจักษ์แจ้งในกฎ ปฏิจจสมุปบาท ไม่ใช่ด้วยการคิดนึกตรรกะ แต่เป็นการเห็นสภาวะจริง ๆ ผ่านสติปัฏฐาน ✦ คำอธิบายเพิ่มเติม: กฎแห่งความอิงอาศัยกันเกิดขึ้น ขจัดความเชื่อเรื่องผู้สร้างโลก (อิศวรนิรมิตวาท) และความเชื่อว่าสิ่งต่างๆ เกิดขึ้นเองโดยไม่มีเหตุ (อเหตุวาท) เป็นการทำลายอัตตานุทิฏฐิอย่างถอนรากถอนโคน ✦ การนำไปใช้จริง (Practical Application): หมั่นพิจารณารอยต่อระหว่าง "เวทนา" ไปสู่ "ตัณหา" เมื่อตาเห็นรูปหรือหูได้ยินเสียง (ผัสสะ) เกิดความรู้สึกพอใจหรือไม่พอใจ (เวทนา) ให้มีสติรู้ทันก่อนที่จะกลายเป็นความอยาก (ตัณหา) และความยึดติด (อุปาทาน)

ขันธ์ ๕ ที่กำลังเกิดดับอยู่คือ ทุกข์ (ที่ต้องกำหนดรู้), เหตุปัจจัยที่ทำให้เกิดคือ สมุทัย (ที่ต้องละ), ความดับไปแห่งปัจจัยคือ นิโรธ (ที่ต้องทำให้แจ้ง), และตัวสติปัฏฐานที่กำลังระลึกรู้คือ มรรค (ที่ต้องเจริญ) ✦ คำอธิบายเพิ่มเติม: ธรรมทั้งมวลที่พระพุทธองค์ทรงแสดงเป็นอเนกปริยาย ล้วนสรุปลงในอริยสัจ ๔ ซึ่งเป็นสัจจะความจริงอันประเสริฐที่ไม่แปรผัน เป็นกิจที่ชาวพุทธต้องทำให้บริบูรณ์ในแต่ละสัจจะ ✦ การนำไปใช้จริง (Practical Application): มองทุกประสบการณ์ในชีวิตผ่านกรอบอริยสัจ ๔ เสมอ: กำหนดรู้ปัญหาที่กำลังเผชิญ (ทุกข์), ค้นหาและละทิ้งสาเหตุของปัญหา (สมุทัย), มุ่งเป้าหมายที่ความหลุดพ้นจากปัญหา (นิโรธ), และดำเนินชีวิตตามมรรคมีองค์ ๘ อย่างสม่ำเสมอ