1 บริบทเดิมแห่งปฐมพุทธภาสิตคาถา (Canonical Context & Narrative)
ส่วนนี้นำเสนอข้อมูลรากฐานตามคัมภีร์พระไตรปิฎก อรรถกถา (เช่น ธัมมปทัฏฐกถา, ชาตกัฏฐกถา) และปกรณ์วิเศษ (เช่น วิสุทธิมรรค, ชินกาลมาลีปกรณ์) ซึ่งบันทึกเหตุการณ์ประวัติศาสตร์ทางจิตวิญญาณ ณ ใต้ร่มพระศรีมหาโพธิ์ เมื่อพระพุทธองค์ทรงรื้อถอนกลไกการสร้างภพชาติได้สำเร็จ
" อะเนกะชาติสังสารัง สันธาวิสสัง อะนิพพิสัง คัพภะการัง กะเวสันโต ทุกขา ชาติ ปุนัปปุนัง,
กะหะการะกะ ทิฏโฐสิ ปุนักเคหัง นากาหะสิ สัพพา เต ผาสุกา ผัคคา คูฏะการัง วิสังขะตัง,
วิสังขาระคะตัง จิตตัง ตัณหานัง ขะยะมัชฌะคา. "
คลิกคำสำคัญในพุทธพจน์ เพื่อสำรวจคำอธิบายถอดความจากอรรถกถา
อรรถกถาถอดความหมายถึง "ตัณหา" ตัวการปรุงแต่งภพชาติ...
หมายถึง "อัตภาพร่างกาย และ ขันธ์ 5" ที่ถูกสร้างขึ้นมา...
กลอนเรือนคือกิเลสที่เหลือ ยอดเรือนคือ "อวิชชา" ความไม่รู้จริง...
หมายถึง "พระนิพพาน" หลุดพ้นจากการถูกปรุงแต่งทั้งปวง...
สถานที่และคู่สนทนา
ตรัส ณ โพธิมณฑล ใต้ร่มต้นพระศรีมหาโพธิ์ แขวงเมืองอุรุเวลาเสนานิคม
คู่สนทนา: ไม่มีคู่สนทนาภายนอก เป็นการเปล่ง **อุทานธรรม** รำพึงถึงชัยชนะภายในพระจิตของพระองค์เอง
เหตุที่ปรารภ (The Catalyst)
ทรงเปล่งอุทานในยามสุดท้ายของราตรีวันเพ็ญเดือน 6 หลังบรรลุพระสัมมาสัมโพธิญาณ ทรงค้นพบว่า "ตัณหา" คือตัวการซ่อนเร้นที่หลอกให้จิตสร้างกายใจเวียนว่ายในทุกข์
การบันทึกในคัมภีร์ต่าง ๆ
ปรากฏใน **ขุททกนิกาย ธัมมปทะ** และถูกขยายความใน **อรรถกถาธัมมบท** รวมถึงคัมภีร์ **วิสุทธิมรรค** ซึ่งชี้ชัดว่าเป็น "ปฐมพุทธภาสิต" (พุทธพจน์แรกสุด)